بيمارى ، پى به درمان آن نخواهد برد . اين كتاب به زبان عربى ترجمه شده است . « 1 » در كتاب « فى العظام » مربوط به استخوانها ، جالينوس به تشريح حال هريك از استخوانها مىپردازد و در كتاب عضله‌ها ، جالينوس در تشريح عصب و « عروق ضوارب و غيرضوارب » و وضع جميع اعصابى كه در هريك از اعضاست به تفصيل مطالبى مىنويسد و نشان مىدهد كه از كجا آغاز مىشود و كار هريك چيست . اين كتاب به همت محمد بن موسى به زبان عربى ترجمه شده است . در كتاب « فى العصب » جالينوس بيان مىكند كه چند جفت عصب از دماغ و نخاع مىرويد و آنها چه نوع و چگونه هستند ، هريك از آنها چه تقسيماتى دارند و عمل آنها چيست . در كتاب عروق ( رگها ) وضع رگهاى زننده و رگهاى غير زننده مشخص شده . غرض او در اين كتاب اين است كه چند رگ از كبد مىرويد و تقسيمات آنها چيست و چند شريان از قلب مىرويد و آنها چه نوع و چگونه‌اند . در كتاب « اسطقسات على راى بقراط » از تركيب بدنهاى حيوان و انسان و نبات و اجسامى كه از دل زمين زاده مىشوند سخن به‌ميان آمده و از چهار ركن خاك و آب و هوا و آتش و از اخلاط چهارگانه يعنى خون و بلغم و صفرا و سودا مطالبى گفته شده است . همچنين جالينوس در زمينهء بيماريها و عارضه‌ها و در شناسايى بيماريهاى اعضاى پنهانى و در روزهاى بحران مرض و در چاره و راه بهبود و در تشريح حيوان مرده و تشريح حيوان زنده مطالبى مىنويسد و در پيرامون علم بقراط به تشريح مىگويد : « . . . بقراط حاذق به علم تشريح بود . و براى اثبات اين مدعا از همهء كتابهاى او شاهد آورده است . » « 2 » غير از آنچه گفتيم كتابهايى در تشريح رحم و تشريح چشم ، و حركت سينه و ريه و عامل تنفس و اعضايى كه به پيدايش « صوت » كمك مىكنند نوشته شده است ، علاوه بر اين در ادويه مسهله و ادويه مفره و در « امتلاء » و ورمها و آماسها و رعشه و تشنّج و منى و اثبات اينكه تولّد همهء اعضاى بدن از « منى » است و در زمينه « نيروى غذاها » و تركيب داروها و ترياك و در « رعايت بهداشت » و راه جلوگيرى از بيمارى و انواع ورزش و محاسن چوگان‌بازى و گزارشى از انواع زخمها و كتابى در پيرامون اپيدمى ( Epidemy ) و كتابى در پيرامون هوا ، آب و مسكن ، و كتابى در طبيعت جنين و كتاب ديگرى در طبيعت انسان ، و

--> ( 1 ) . رسالهء حنين بن اسحق دربارهء آثار جالينوس ، به نقل از بيست گفتار . . . مهدى محقق ، از ص 368 به‌بعد ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان ، ص 385 .